1. Fiskur á þurru landi Mikið álag fylgir því að flytja til annars lands. Hugtakið menningaráfall kom fyrst fram árið 1958 til að útskýra þá streitu sem oft fylgir því að flytja frá einu menningarsvæði til annars.  Fólk  veit ekki hvernig á að haga sér á nýjum stað og getur ekki nýtt fyrri þekkingu til að takast á við nýjar aðstæður.   Mikilvægt er að skilja eðli menningaráfalls svo hægt sé að bregðast skynsamlega við því.   Þegar menn flytja á milli landa má líkja þeim við fisk á þurru landi. Eins og fiskarnir hafa þeir synt í eigin menningu allt sitt líf. Fiskur veit ekki hvað vatn er. Á sama hátt hugsum við ekki svo mikið um þá menningu sem hefur mótað okkur. Þegar við lendum allt í einu í nýju og framandi umhverfi og menningu fer allt í uppnám.   Tilfinningauppnám við flutninga getur verið óbærilegt fyrir börn og sérstaklega unglinga. Börnin hitta mikið af nýju fólki og þurfa að læra nýjar venjur og nýtt tungumál. Þau hafa verið rifin burt frá frændfólki, afa og ömmu, vinum, leikfélögum og kennurum, fólki sem þau leita til í erfiðleikum og veitir þeim stuðning í lífinu.   Það getur verið erfitt og sársaukafullt að vera mállaus á framandi stað því tungumálið er lykill að öllu tjáskiptum. Sársaukinn getur einnig stafað af vanmætti foreldra til að  hjálpa barninu því þeir vita ekki heldur hvernig á að haga sér. Önnur atriði eru ekki eins augljós. Kunnugleg hljóð, útsýni, lykt og bragð eru ekki lengur til staðar.   Á öllum menningarsvæðum eru óskráðar reglur um samskipti  fólks. Þær koma m.a. fram í líkamsmáli og raddbeitingu. Margir nemendur af erlendum uppruna verða ráðvilltir vegna þess sem kemur þeim fyrir sjónir sem agaleysi í íslenskum skólum. Barn sem hefur vanist heraga og formlegum samskiptum í skóla í heimalandinu getur brugðist við frjálsræði og óformlegum samskiptaháttum með taumlausri hegðun. Búið er að taka frá þeim viðmiðunarmörk um hegðun og þau þurfa að leita sér að nýjum viðmiðum. Þau verða ráðvillt og óörugg við slíkar aðstæður.   Þess vegna er mikilvægt að upplýsa nemendur og foreldra um skólakerfið og samskiptahætti í skólanum. Það er mikilvægt að skapa aðstæður sem auðvelda aðlögun. Erfiðar aðstæður auka enn álagið. Kennarar þurfa að vera þolinmóðir og gefa sér tíma til að útskýra einföldustu hluti sem íslensk börn lærðu í byrjun skólagöngu. Ef til vill eru hugmyndir margra nemenda um námsleiðir þröngar, eða þær eru bara öðruvísi  en okkar leiðir. Það tekur tíma að átta sig á náminu í skóla sem hefur allt önnur gildi og viðhorf en skólinn í gamla landinu. Til dæmis: - að maður afli þekkingar sjálfstætt. - að hjálp fáist þegar beðið er um hana. - að  maður læri fyrir sjálfan sig til að efla eigin þroska og þekkingu.   Það óformlega frjálsræði sem ríkir í íslenskum skólum getur verið erfitt að höndla og sá þáttur sem er erfiðastur fyrir alla, bæði nemendur, foreldra og kennara. Ef samvinna næst ekki á milli fullorðinna og nemenda á þessu stigi getur það haft neikvæð áhrif á námið til lengri tíma. Einfaldar venjur í íslenskum skólum geta einnig vafist fyrir fólki. Sum börn skilja t.d. ekki hversvegna allir eru reknir út í frímínútum í hvaða veðri sem er eða hversvegna allir þurfa að fara úr skónum. Reyndar eru margar Asíuþjóðir vanar þeim sið. Að fara í sturtu eftir íþróttir er séríslenskur siður og skapar oft mikinn vanda. Að fara í sturtu fyrir og eftir sund er engum vandkvæðum bundið. Öll börn sem koma í móttökudeildina og hafa ekki lært að synda eru áköf og dugleg við sundnámið.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2. Fimm stig menningaráfalls   Menningaráfall greinist í fimm stig. Hvert stig getur verið langvarandi eða birtist bara við ákveðnar aðstæður. Það er mikilvægt að gera sér grein fyrir að menningaráfall er fullkomlega eðlilegt ástand sem verkar mismunandi á menn, alveg eins og sorg, áföll og annað álag  í lífinu. Sumir sýna sterkari viðbrögð en aðrir og ekki reyna allir öll stig menningaráfalls.   FYRSTA STIGIÐ hefur oft verið kallað hveitibrauðsstigið. Það einkennist af spennu og væntingum. Á meðan á því stendur njóta menn þeirrar spennu sem fylgir því að vera á nýjum stað þar sem allt er áhugavert. Sumt fólk fer aldrei af þessu upphafsstigi áhugans sem fylgir því að vera í útlöndum. Það er allan dvalartíma sinn í mildu sæluástandi og hegðar sér eins og eilífðartúristar: ferðast á nýja og spennandi staði, binst vináttuböndum eingöngu við aðra landa sína og heldur við gömlum lífsháttum. Hjá flestum ganga hveitibrauðsdagarnir hins vegar yfir og þá lenda þeir á öðru og erfiðasta stigi menningaráfallsins.   ANNAÐ STIGIÐ er hið eiginlega áfall. Því kynnumst við hjá nemendum okkar í móttökudeildinni. Þess vegna er fjallað ítarlegar um annað stigið en hin.   Það einkennist af kjarkmissi og almennri vanlíðan. Skapgerðarbreytingar gera vart við sig, þunglyndi, vanmáttarkennd og pirringur, fólk er auðsæranlegra og grátgjarnara, hefur meiri áhyggjur af heilsu sinni, þjáist af höfuðverk, magaverk og kvartar undan sársauka og ofnæmi. Einbeitingaerfiðleikar koma oft fram og draga úr getunni til að læra nýtt tungumál. Þessi áhrif auka enn meira á kvíðann og streituna.   Í kjölfarið brotnar sjálfsmyndin og menn eiga erfitt með að leysa einföld vandamál. Samræður  á þessu stigi snúast um hluti sem ekki er hægt að kaupa, það sem maður verður að komast af án, og allt það sem fólkið í nýja landinu gerir "vitlaust" (sem þýðir "öðruvísi"). Það má hugsa sér þetta sem flóttastig því á þessum tíma er alltaf verið að hugsa um að snúa til baka til gamla landsins.   Fólk hneigist til að líta á sína eigin menningu sem einu leiðina til að gera hlutina. Þessari afstöðu hefur verið gefið nafnið "etnósentrismi" eða þjóðhverfa. Það er sú trú að eigin menning, kynþáttur og þjóð séu nafli alheimsins. Einstaklingar samsama sig sínum eigin hópi og háttum hans. Allar gagnrýnar athugasemdir eru teknar sem ögrun við einstaklinginn jafnt sem hópinn. Ef þú gagnrýnir mig ertu að gagnrýna landið mitt, ef þú gagnrýnir landið mitt ertu að gagnrýna mig.   Þess vegna sýnir fólk gjarnan fjandsamlega og árásargjarna andstöðu gagnvart gestgjafalandinu á öðru stigi menningaráfallsins. Þessi fjandskapur sprettur af eðlilegum erfiðleikum sem fjölskylda eða einstaklingur verða fyrir á aðlögunarferlinu. "Mér líður hræðilega illa í nýja landinu, það hlýtur að vera eitthvað mikið að hér"!!! Það eru skólavandamál, tungumálaerfiðleikar, húsnæðisvandræði, vandi með atvinnu og sú staðreynd að fólkinu í gestgjafalandinu er bara nákvæmlega sama um þessi vandamál eða virðist ekki skilja þau. Afleiðingin er árásargirni og vanlíðan yfir að fólkinu líki alls ekki við útlendinga.   Þess vegna er mikilvægt að gera sér grein fyrir menningaráfalli og átta sig á hvað er að gerast í samskiptum manna. Mikilvægt er að gæta að framkomu gagnvart fólki sem þjáist af menningaráfalli. Framan af er oft tekið vel á móti fólki en þegar frá líður og nýjabrumið fer af snýst viðmótið oft upp í fálæti eða jafnvel andúð sem innflytjendur upplifa sem fjandskap. Þannig getur magnast upp árásarhneigður fjandskapur á báða bóga.   Í stað þess að skoða erfiðleikana í menningarlegu samhengi þá er talað um þessi vandræði eins og þau séu sérstaklega búin til af gestgjafalandinu til að valda gestinum vandræðum. Undir slíkum kringumstæðum verður til hringrás af stöðluðum ímyndum sem geta leitt til árekstra ef fólk gætir þess ekki að temja sér umburðarlyndi: "Þessir Íslendingar" eða "þessir nýbúar" eru svona og svona.......!   ÞRIÐJA STIG menningaráfalls einkennist af því að maður fer að sökkva sér niður í nýja lífshætti. Með þolinmæði er hægt að komast á þetta stig í lok fyrsta ársins.  Lykilatriði í nýrri menningu fara að lærast og sjaldnar verður vart við fyrri óreiðu og stefnuleysi. Samskipti eru tekin upp við innfædda, t.d. nágranna og vinnufélaga eða skólafélaga. Orðaforði og framburður nýja tungumálsins lærist. Í stað þess að standa fyrir utan og horfa gagnrýnum augum á menninguna sökkva menn sér í lífshætti nýja landsins.   FJÓRÐA STIGIÐ er lokastig aðlögunarinnar og einkennist af fullri þátttöku í lífsháttum nýja landsins. Nú er sjaldan hugsað um "þá" og "okkur". Menn hafa aðlagast  lífinu bæði hvað varðar tilfinningar og almenna virkni og lifa jafnáreynslulausu lífi og áður en flutt var.   FIMMTA STIGIÐ: Löngu síðar þegar flutt er til baka til heimalandsins gerist nokkuð óvænt. Menn finna fyrir fimmta stigi menningaráfallsins. Það er kallað menningaráfall afturábak eða endurkomuáfall og kemur þegar snúið er heim á ný. Heimalandið er ekki þægilegt lengur því maður hefur verið lengi í burtu og líður orðið vel með siði og venjur sem tilheyra nýjum lífsstíl. Margt hefur breyst og það getur tekið dálítinn tíma að venja sig við lífshætti, bendingar og tákn sinnar eigin menningar.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

              

3. Fjölskyldan og menningaráfall Að flytja frá heimili, kunnuglegu umhverfi og stuðningsneti fjölskyldu og vina raskar jafnvægi allrar fjölskyldunnar. Hlutverk í hjónabandi breytast oft, sérstaklega ef annar makinn yfirgefur vinnu til að fylgja hinum á framabraut. Foreldraábyrgðin breytist eða jafnast sem getur vakið eftirsjá og gremju til að byrja með . Opin tjáskipti innan fjölskyldunnar eru sérstaklega mikilvæg á fyrsta árinu. Brýnt er að börnum sé leyft að tala um óþægilegar tilfinningar eins og reiði, örvæntingu og eftirsjá, til að draga úr óviðeigandi útrás og því að þessar tilfinningar fái útrás utan heimilisins.     Börn á skólaaldri/Unglingar Börn í skóla deila oft "hveitibrauðsdagastiginu" með foreldrunum en halda svo áfram á næsta stig menningaráfallsins þegar mismunurinn vekur með þeim ugg. Andrúmsloftið heima fyrir hefur einnig áhrif á þau. Það er algengt að unglingar verði í upphafi reiðir og uppreisnargjarnir vegna flutningsins. Þeir eru rótfastari með vinum sínum í félagslífi og skólanum í heimalandinu heldur en yngri systkini sem eiga auðveldara með að laga sig að nýjum aðstæðum. En með tímanum og viðeigandi stuðningi foreldra, opnum tjáskiptum og þolinmæði fara þau brátt að gorta við félagana "heima" um spennandi líf í nýju landi.   Gott og slæmt Hið góða er að menningaráfalli fjölskyldunnar mun einhverntíma ljúka; hið  slæma er að eina leiðin til að losna við áfallið er að ganga í gegnum það. Foreldrar þurfa að vera viðbúnir sex erfiðum mánuðum. Hér á eftir fara tillögur til foreldra um að auðvelda aðlögunina. ·                    Ástundaðu þolinmæði, þolinmæði,  og aftur þolinmæði til að hlusta og ræða við börnin, miklu meira en áður. Vertu til taks eins mikið og mögulegt er í byrjun.   ·                    Útskýrðu menningaráfall og stig þess fyrir þeim, sama á hvaða aldri þau eru. Fullorðnir vanmeta oft skilning barna.   ·                    Sjáðu til þess að börnin geti leyft sér að láta í ljósi gremju sína eða aðrar svokallaðar neikvæðar tilfinningar, svo óánægja þeirra lendi ekki á óviðeigandi stöðum utan heimilisins (eins og t. d. að fá útrás í skólanum, þegar barnið hefur aldrei sýnt slíka hegðun áður).   ·                    Afneitaðu ekki tilvist menningaráfallsins. Ef þú ert haldinn fullkomnunaráráttu sem ekki gerir ráð fyrir aðlögunartíma, þá getur þú "fest" fjölskyldu þína í erfiðu stigi menningaráfallsins. Sum börn virðast geta siglt í gegnum breytingar. Önnur geta það ekki og ef viðkvæmni þeirra fyrir þessum  aðstæðum er afneitað getur það framlengt "flótta"stigið.   ·                    Skapaðu eins mikla festu og mögulegt er og komdu á nýju fjölskyldumunstri eins fljótt og hægt er. Fastar venjur eru mikilvægar. Vertu til taks til að ræða við börn þín um það sem er nýtt og öðruvísi í umhverfi þeirra og svaraðu öllum spurningum. Haltu þig við uppeldisgildi þín og vertu viss um að hjálpa þeim að ná fótfestu frá upphafi. Hjálpaðu börnum þínum að komast í leiki og útivist sem færir börn saman.   ·         Ef þér finnst að barnið þitt, börn eða fjölskylda séu ekki að aðlagast nýja umhverfinu, hikaðu þá ekki við að leita hjálpar hjá sérfræðingum. Það er engin skömm eða niðurlæging að leita utanaðkomandi ráðgjafar. Oft er hægt að ná miklu á tiltölulega fáum klukkustundum, með hlutlægum, þjálfuðum sérfræðingi. Það er ástæðulaust að verða fyrir langvarandi streitu að nauðsynjalausu, leitaðu hjálpar!           Reiknaðu ekki með að geta verið fullkomið foreldri á þessu tímabili. Gerðu þitt besta, vertu alltaf sveigjanlegur og varðveittu skopskynið.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

             

4. Framtíðin og fjölmenning Söguleg atriði Á síðasta áratug 20. aldar hafa margar þjóðir og landsvæði tvístrast í þjóðarbrot, ættbálka og þjóðflokka. Þessari upplausn hefur fylgt öfgakennd grimmd einstaklinga og hópa gagnvart öðrum. Mismunur í litarhætti, venjum, trú, uppruna og félagslegri stöðu hefur oft kveikt grimmd og ofbeldi gagnvart öðru fólki. Svona hefur þetta verið í sögu mannkyns og það heldur áfram að vera vandamál sem mannkynið þarf að takast á við. Öll menningarsvæði og allir þjóðernishópar eiga verðmæti sem þeir geta verið stoltir af. Flestar þjóðir bera þá byrði að hafa einhverntíma tekið þátt í illri meðferð eða þrælkun annarra. Hjá öllum þjóðum, samfélögum, trúfélögum, þjóðernishópum, þjóðflokkum og ættbálkum viðgengst óréttlæti gagnvart þeim sem eru öðruvísi á einhvern hátt. Óréttlætið sem minnihlutahópar verða fyrir stafar fyrst og fremst af ótta og hatri sem aftur magnar ofbeldi. Ef hópum finnst þeir á einhvern hátt vera kúgaðir eða niðurlægðir bregðast þeir oft harkalega við og níðast jafnvel á öðrum. Þetta munstur sést víða. Ef skólinn er t.d. of ósveigjanlegur og krefjandi gagnvart þeim sem á einhvern hátt eiga undir högg að sækja getur það kallað ýmist á heiftúðug viðbrögð eða depurð og hlédrægni. Fjölmenningarstefna. Tala innflytjenda hér á landi hefur tvöfaldast á sl. 5 árum og eru nú, árið 2002, 10 þúsund. Við þurfum að bregðast við þessum nýju aðstæðum. Árið 2001 gaf Reykjavíkurborg út fjölmenningarstefnu sem nær til grunnskóla. Það er nauðsynlegt fyrir kennara og starfsfólk grunnskóla að skilja tilgang fjölmenningarlegrar kennslu. Hún stefnir einkum að því að breyta menntastofnunum og kennsluefni þannig að öllum nemendum séu veitt jöfn tækifæri til menntunar án tillits til fötlunar, félagslegra aðstæðna, kynferðis, kynþátta eða menningarlegra sérkenna. Fjölmenningarleg kennsla veitir okkur tækifæri til að horfast í augu við þau vandamál sem við eigum sameiginleg og draga fram hið besta úr hverjum menningararfi. Hvernig getum við brugðist við? Hæfni til að láta í ljós virðingu og jákvæða tillitssemi gagnvart öðrum er mikilvægur þáttur í árangursríkum samskiptum á milli menningarheima. Nauðsynlegt er að temja sér umburðarlyndi, sveigjanleika og opið og jákvætt hugarfar gagnvart því sem er nýtt og sýna þeim skilning sem eru öðruvísi. Ýmsar skýringar á hegðun manna liggja ekki í augum uppi. Ekki má láta óæskilega hegðun viðgangast. Jafnframt þarf að gæta þess að mynda ekki fjandsamlega afstöðu og framkomu gagnvart þeim sem sýnir óvenjulega hegðun. Það er afspyrnu mikilvægt að við lærum umburðarlyndi og kennum það öðrum. Takmörk eru fyrir menningarlegu umburðarlyndi. Þann lærdóm hefur 20. öldin kennt okkur aftur og aftur. Í mörgum menningarsamfélögum ríkir djúpstæð sannfæring sem við hörmum og finnst hræðilegt að sé til. Þetta eru t.d. hugmyndir um konur og líkama þeirra, um kynþætti, um börn, um yfirvöld og lögbrjóta, um hina sjúku, hina veikburða, hina fátæku og hina ríku. Við þurfum á algildum hugmyndum að halda sem allir samþykkja. Í þeim þarf að felast viðurkenning á fjölbreytni mannlífs og menningar. Annars getur myndast hætta á óreiðu, fjandskap og átökum. Við höfum færi á að þroska jákvæða afstöðu til einstaklingsbundinna eða sameiginlegra menningarverðmæta og koma á umburðarlyndi gagnvart öllum þeim sérkennum sem ekki eyðileggja  manneskjur og samfélag þeirra. Það tekur langan tíma að efla umburðarlyndi og skilning á mismun. Þegar við berjumst fyrir fjölmenningarlegum hugsunarhætti komumst við að því að til langs tíma litið er það árangursríkara að viðurkenna hugsunarhátt sem okkur finnst frábrugðinn því sem við erum vön. Í stað þess að hliðra sér hjá því að taka við nemendum með framandi sérkenni er farsælla að takast á við vandann. Það þroskar skilning okkar og gerir okkur hæfari til að taka við ólíkum nemendum.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

© Anna Guðrún Júlíusdóttir  Höfundur texta og útlits: Anna Guðrún Júlíusdóttir   Yfirlestur og þýðingar: Viðar Hreinsson