Anna Guðrún Júlíusdóttir
deildarstjóri í móttökudeild Breiðholtsskóla

Hvert eigum við að stefna?
- Um íslenskukennslu innflytjenda í grunnskólum.

Skortur á námsefni.

Þetta er ágætt efni svo langt sem það nær. Samt má líkja því við að almennur grunnskólakennari, sem samkennir börnum í 1.-10. bekk í sveitaskóla, fengi í hendur tvær möppur með grunnnámsefni fyrir læsa byrjendur, eina þunna bók um landafræði Íslands og aðra þunna málfræði fyrir lengra komna. Annað námsefni yrði kennarinn að útbúa sjálfur eða aðlaga.

Síðustu þrjú árin hafa bæst við svo margir nýir nemendur af erlendu bergi brotnir í Reykjavík að þeir fylla einn til tvo grunnskóla. Samkvæmt mannfjöldatölum Hagstofunnar eru 3,5% landsmanna með erlent ríkisfang. Þeim hefur fjölgað um helming á áratug og eru nú hlutfallslega litlu færri en á hinum Norðurlöndunum. Í Noregi er hlutfallið 4,1%, í Danmörku 4,8%. (tilv.1).
 

Í  Aðalnámskrá grunnskóla 1999 stendur ekkert um móttökudeildir. Þar segir: “….íslenska sem annað tungumál er meira en tungumálakennsla. Saman fara markmið þar sem leitast er við að þjálfa nemendur í íslensku máli og menningarfærni, viðhalda og þróa þekkingargrunn og læsi og örva námsgetu, námstækni og stuðla að félagslegri vellíðan nemandans”. (2)
Engar rannsóknir hafa verið gerðar á kennslu íslensku sem annars tungumáls í grunnskólum.
Ýmsar aðferðir og leiðir hafa verið nefndar til sögu sem hinar bestu til að kenna erlendum grunnskólanemendum á Íslandi. Aðferðir hafa verið sóttar til útlanda þar sem stuðst hefur verið við fjölbreyttar rannsóknir. Þar eru fræðimenn almennt sammála um að tvítyngisaðferðin sé besta leiðin. (3) Sú aðferð sem talin er næstbesta leiðin er að kenna málið í gegnum hinar ýmsu námsgreinar. Námsefnið er stöðugt lagað að þörfum einstaklingsins. (4) Slíkt námsefni er til á ensku.

Nemendur þurfa að öðlast tvennskonar hæfni í nýju tungumáli. Annarsvegar persónulega hæfni í samræðum (Basic Inter-Personal Communication: BICS) og hinsvegar vitsmunalega, fræðilega hæfni (Cognitive Academic Language Proficiency: CALP). Það tekur 1-2 ár að ná tökum á samskiptamáli en 4-10 ár að ná færni á vitsmunalega, fræðilega sviðinu. (5)

Vitsmunaleg og fræðileg færni er á ábyrgð skólans. Í henni felst geta til að skilja texta og nota þá annarsvegar og hinsvegar að skrifa fræðilegt efni á borð við ritgerðir og skýrslur. Svo sérhæfðan orðaforða og tjáningarhátt þarf langan tíma til að þjálfa.(6) Brýnt er að deildin leggi strax drög að slíkri kunnáttu með fræðilegri kennslu í tungumálinu.
 

Með tvítyngiskennslu eru nemendur í námi í móðurmáli sínu í um 3 ár jafnhliða því sem þeir læra nýja tungumálið. Langtímarannsóknir í Bandaríkjunum, Svíþjóð og Kanada benda til að ef klippt sé á málþróun móðurmáls og öll áherslan lögð á nýja málið truflist málþroskinn. Um leið tapist hæfileikinn til að byggja upp skilning síðar meir á flóknum textum og hugtökum. Kennsla nýja málsins ein og sér hefur því samkvæmt rannsóknum neikvæð áhrif á vitsmunaþroskann. (7) Þessar niðurstöður eða öllu heldur vanmætti okkar Íslendinga til að stunda tvítyngiskennslu hafa valdið mér miklu hugarangri. Rík ástæða er til að hafa þær í huga þegar barn lærir nýtt mál.
Sú staðreynd að á Íslandi eru töluð nærri hundrað erlend tungumál segir mér  að erfitt sé fyrir okkur að standa rétt að málum þegar tvítyngiskennsla er annarsvegar:
"Fræðimenn eru á einu máli um að tvítyngiskennsla, ef rétt er að henni staðið, sé besta leiðin til að ganga úr skugga um að börn sem ekki hafa ensku að móðurmáli standi jafnfætis öðrum nemendum í námi. En hún er ákaflega dýr og erfitt er að fá hæfa kennara sem tala bæði málin nægilega vel til að geta notað þau í kennslu. Mjög misjafnlega er því staðið að tvítyngiskennslu, árangur hennar oft misjafn og hún er umdeild meðal almennings". (8)
Við munum seint hafa bolmagn til að beita tvítyngisaðferðinni enda höfum við ekki frambærilega kennara í um 100 tungumálum. Það er ótrúlegt að hingað komi nokkurn tíma hæfir kennarar í þeim öllum. Og ef svo væri gæti nemandi búið í Grímsey en eini hæfi kennarinn í móðurmáli hans í Vestmannaeyjum.
Við þurfum að finna færa leið sem fyrst sem kemst næst því að koma í stað tvítyngiskennslu. Tími nemenda er dýrmætur.
Næstbesta leiðin, aðlögun námsefnis að þörfum hvers og eins, virkar ekki hér á landi í dag. Ekkert hefur verið gert til að vinna slíkt námsefni þó svo að aðferðin sé yfirlýst stefna í námskrá grunnskóla frá 1999. Það er ekki hægt að einfalda námsefni fyrir 6 til 15 ára innflytjendur, nema til komi fjöldi manns sem vinnur eingöngu við það. Slíkt efni vantar sárlega og það gæti líka gagnast íslenskum börnum.
Námsleiðbeiningar með þremur bókum fyrir miðstig hafa verið gefnar út á netinu ætlaðar börnum sem falla undir skilgreininguna "lengra eða lengst komnir í íslensku máli." (9) Leiðbeiningarnar höfða til allra nemenda í íslenskum skólum. (10)

Ég vil einnig benda á að málið er nokkuð snúið því nemendur hafa misgóða undirstöðu eftir því frá hvaða málsvæðum þeir koma og þurfa efni við hæfi til að ná tökum á íslensku sem fyrst. Málkerfi heimsins eru flókin og byggð upp á mismunandi vegu. Nemendur sem hafa kínversku að móðurmáli þurfa lengri tíma til að ná tökum á íslensku málkerfi en litháískir nemendur vegna þess að litháíska er líkari íslensku en kínverska. Til eru stálpaðir nemendur sem ekki hafa lært að lesa á sínu tungumáli og  skólafærni er því ekki til staðar. Enn aðrir hafa stundað nám frá tveggja ára aldri í enskumælandi skólum en hafa til dæmis nepölsku að móðurmáli. Þeir eru fljótir að læra íslensku vegna reynslu af vestrænu málkerfi. Enska er oft afar mikilvægt hjálpartæki.
Við verðum að taka þessa þætti með í reikninginn þegar við hugum að kennslu innflytjenda. Við þurfum að kynna okkur hin ólíku málkerfi heimsins, átta okkur á bakgrunni nemandans til að geta komið til móts við þarfir hans. Hvernig lítur amharíska út? En víetnamska? Hvað með svahílí? Eða singhalísku?

Hilda Hernandez segir að innflytjendur séu nemendur á jaðri skólakerfisins og að leita þurfi metnaðarfullra og framsækinna leiða til að kenna þeim. Til þess að finna góðar kennsluaðferðir sem duga fyrir nemendur í tiltekinni kennslustofu verða kennarar að nota aðferðir á gagnrýninn hátt. Þótt rannsóknir gefi til kynna hvaða aðferðir séu árangursríkar segja þær ekki alltaf til um hvað gagnast hverjum, hvenær og við hvaða aðstæður. Fáar kennsluaðferðir hafa verið tengdar með marktækum hætti við einstaka þjóðernishópa. (11)
Við eigum að geta valið úr fjölda aðferða með gagnrýnum hætti og þurfum að vera óþreytandi að leita metnaðarfullra leiða.
Háskóli Íslands hefur kennt íslensku fyrir erlenda stúdenta nokkuð lengi, einnig Námsflokkar Reykjavíkur og fleiri símenntunarfyrirtæki. Þar hefur safnast reynsla í kennslu íslensku sem annars tungumáls fyrir fullorðna sem grunnskólar og framhaldsskólar geta notið góðs af til að vinna námsefni fyrir börn og unglinga.
Móttökudeildin í Breiðholtsskóla hefur sótt í þessa reynslubrunna með því að skoða námsefni sem hefur verið gefið út á þeirra vegum og aðlagað að grunnskólanemendum. Einnig hefur námsefni frá Norðurlöndum og enskumælandi löndum verið skoðað. Þar er til sérhæft námsefni fyrir útlendinga á öllum aldri.
 

Mikilvægt er að kenna nemendum hvernig beita eigi aðferðum. Góð kennsla felur í sér að kenna hvernig eigi að læra, hvernig eigi að muna, og hvernig eigi að örva sjálfan sig. (12) Of mikil kennsla, jafnvel sérkennsla, er ekki mikil áskorun fyrir nemendur. Þeir þurfa hæfilega ögrandi verkefni til að takast á við, það reyni á en sé ekki óleysanlegt. Kennarar gera oft of litlar kröfur til nemenda sem tilheyra minnihlutahópum. (13)
Nemendur í móttökudeildinni eru þjálfaðir í sjálfstæðum vinnubrögðum með hjálp orðabóka og orðalista. Orðabókum er safnað frá málsvæðum barnanna, bæði hefðbundnum og myndrænum. 
Lögð er áhersla á að vinna orðalista með margvíslegum hætti bæði myndrænt og skriflega.
Það þarf mjög mikla vinnu til að ná góðum árangri í nýju tungumáli.  Kennarinn er aðstoðarmaður sem bendir á færar leiðir. Nemendur eru yfirleitt duglegir að tileinka sér nýjar aðferðir. Þeir gera kröfur um leið og þeir skynja að til mikils er ætlast af þeim og að kennarar hafa trú á að þeir geti náð árangri. Þetta viðhorf er mikilvægt til að nemendur öðlist sjálfstæði í námi í okkar menntakerfi.
 

"Kennsla í íslensku sem öðru tungumáli er ekki sérverkefni svokallaðra nýbúakennara eða sérkennara. Til þess er sá tími sem þeir hafa til umráða einfaldlega of lítill. Með því að allir kennarar axli þessa ábyrgð mætti stytta þann tíma sem það tekur nemendur að ná tökum á nýju tungumáli" segir Ruth Magnúsdóttir. (14) Oftast er reynt að axla þessa ábyrgð í Breiðholtsskóla. Sem dæmi má nefna góðan árangur sem náðst hefur í stærðfræði í íslenskum bekkjum.
Ef nemendur eru færir í stærðfræði (gjarnan frá Kína, Víetnam eða austur-Evrópu) sækja þeir strax stærðfræðitíma í íslenskum bekkjum með íslenskt efni. En það er hægt að gera betur því allir ættu að geta náð góðum árangri og til þess þarf sérhannað námsefni.
CLIM aðferðin eða Fjölmenningarleg kennsla er athyglisverð leið til að virkja alla nemendur í skólastofunni. "CLIM-aðferðin (co-operative learning in multicultural groups) byggir á hugmyndum um samvinnunám eða samvirkt nám (co-operative learning) og hugmyndum um margþætt fyrirmæli (complex instruction) frá E. Cohen. CLIM hefur þróast í samstarfsverkefnum nokkurra Evrópuþjóða undanfarinn áratug. /.../ Í CLIM er lögð áhersla á að vinna með stöðu nemenda í hópnum, þannig að allir nemendur fái jafnan aðgang að námsferlinu." (15) Nokkrir íslenskir skólar eru að þróa þessa leið fyrir íslenskar aðstæður.
 

Höfundur hefur fengið styrki frá Rauða krossi Íslands og menntamálaráðuneytinu/Rannsóknarstofnun KHÍ og Breiðholtsskóla til að vinna þær hugmyndir sem kynntar eru hér að hluta.
Viðari Hreinssyni og Friðbjörgu Ingimarsdóttur eru færðar þakkir fyrir uppbyggilega gagnrýni.

                                Anna Guðrún Júlíusdóttir
                                deildarstjóri í móttökudeild Breiðholtsskóla