ÞRÓUNARSTARF Í MÓTTÖKUDEILD

Horft yfir farinn veg.
Höfundur: Anna Guðrún Júlíusdóttir

Erindi flutt 18. janúar 2005  á vegum samstarfshópsins
Náum áttum.

Í þessu erindi ætla ég að líta yfir farinn veg frá haustinu 2000 en þá bauð ég mig fram til starfa í Breiðholtsskóla til að leiða nýstofnaða móttökudeild fyrir unga innflytjendur á grunnskólaaldri. Deildinni var úthlutað hálfri kennarastöðu til að sinna því verkefni. Stjórnendur Breiðholtsskóla höfðu frumkvæði að því að taka verkefnið að sér.

Hvers vegna sóttist ég eftir starfinu? Þegar ég byrjaði að vinna í Breiðholtsskóla hafði ég komið nálægt eða stjórnað þremur þróunarverkefnum í framhaldsskólum og einu í grunnskóla. Það er í mínum augum mjög eftirsóknarvert að fara ótroðnar slóðir og gefur tækifæri til að hafa áhrif til framfara.

Ég hef stundað nám í Danmörku og Kanada og kynntist því meðal annars hvaða munur er á því að vera nýbúi með stóra fjölskyldu í hvoru landi um sig. Þessi reynsla skiptir miklu máli í því starfsumhverfi sem ég er í nú.  

Í Kanada var heimilis- og fæðingalæknirinn minn kínversk kona ófrísk að öðru barni sínu. Hún talaði alls ekki fullkomna ensku en var eldklár og góður læknir. Barnalæknirinn okkar var Indverji. Í Kanada áttu innflytjendur jafn góða möguleika á því og innfæddir að komast í góðar stöður ef menntun og hæfni var góð. Í Danmörku er nánast ómögulegt fyrir innflytjendur að komast til æðri metorða.

Nýlega sá ég danskan þátt um innflytjendur þar sem fram kom hversu erfitt var að fá starf í samræmi við menntun og reynslu. Tekin voru mörg dæmi en ég man sérstaklega eftir lækni frá Arabalandi sem var hámenntaður skurðlæknir á sviði heilalækninga. Enginn læknir í Danmörku hafði svo mikla sérfræðiþekkingu í viðkomandi grein. Það kom meðal annars fram að þegar danska heilbrigðiskerfið þurfti þessa sérhæfðu þjónustu var hún sótt til annars vestræns lands. Danska heilbrigðiskerfið vildi ekkert af Arabanum vita og glataði því tækifærinu til að læra af þessum hálærða lækni. Hann gafst upp á Danmörku og fékk starf yfirlæknis í Bandaríkjunum á sínu sérhæfða sviði. Þetta er í hnotskurn munurinn á viðhorfinu til útlendinga í Danmörku og Kanada. Það er misskilningur að halda að þetta sé vegna þess að í Kanada og Bandaríkjunum séu bara innflytjendur og hafi verið frá upphafi. Þegar sagan er skoðuð má sjá hefðbundinn vestrænan rasisma í Kanada, til dæmis um aldamótin 1900.

Í kringum 1970 kom upp kreppa í Kanada vegna fjölda innflytjenda sem hópuðust inn í landið á svipuðum nótum og verið hefur í Danmörku. Á þeim tíma mörkuðu yfirvöld í Kanada skýra fjölmenningarstefnu sem hefur verið landinu til góðs og auðveldað alla aðlögun og þróunarstarf í málefnum innflytjenda. Það gerðu Danir hinsvegar ekki.

 

En aftur að nýja starfinu í Breiðholtsskóla árið 2000. Fyrstu tvö árin fóru í að kynnast starfinu og átta sig á hvað væri til af gögnum til að mennta erlend börn í íslenskum grunnskóla.  Ég safnaði saman öllu sem hafði verið gefið út til að kenna útlendingum íslensku. Það var að langmestu leyti efni fyrir fullorðna nemendur í háskóla eða í fullorðinsfræðslu.

Námsefni grunnskólans í íslensku og sérkennslu var einnig kannað og sumt af því lagt fyrir nemendur.

Kennsla erlendra barna má ekki vera einstefna eða mötun og í starfinu með þeim sá ég hversu mikilvægt það var að kynnast upprunamenningu þeirra og tungumáli til að auka skilning á hegðun þeirra og getu til að læra íslensku.  Þar fyrir utan eru framandi menningarheimar mjög áhugavert viðfangsefni og ég fékk tækifæri til að kynnast heiminum í gegnum reynsluheim nemendanna í móttökudeildinni.

Ég tók að safna gögnum á veraldarvefnum og einnig bókum í bókabúðum til að fylla upp í myndina sem börnin gáfu mér og úr varð Fjölmenningarvefur Breiðholtsskóla. Það er vefur á íslensku um 18 þjóðlönd. Fljótlega bætast við fjögur lönd í viðbót.

Þar er einnig efni um menningaráfall á fjórum tungumálum en það skiptir miklu máli að kynna sér þegar unnið er með börnum sem flytja frá einu landi til annars.

En starfið snerist ekki bara um að finna út hvernig átti að kenna íslensku á sem áhrifaríkastan hátt.  Á tímabili virtist ég vera eini tengiliður fjölskyldunnar við íslenskt samfélag og ég dróst inn í mál sem tilheyrðu ekki kennarastarfinu en ég ákvað að láta mig varða. Ég gaf nemendum og fjölskyldum þeirra fullt leyfi til að hringja í mig á hvaða tíma sem var. Það leyfi var aldrei misnotað.

Eldri nemendur lentu í aðstæðum sem ekki tilheyrðu þeirra aldri. Þeir þurftu í sumum tilfellum að leita að húsnæði fyrir fjölskylduna. Ég man eftir tveimur asískum stúlkum á 2. ári á Íslandi sem ég kenndi að leita að leiguhúsnæði í gegnum tölvuna og einnig í dagblöðum. Svo skrifaði ég  það sem þær áttu að segja í símann. Ég ætlaði ekki að finna húsnæði fyrir þær að sjálfsögðu. Þótt ótrúlegt sé þá tókst þessum stúlkum að finna húsnæði og önnur gerði það í tvígang.

Það þekkist vel að eldri börn eru túlkar fjölskyldunnar í heilbrigðiskerfinu og bera einnig ábyrgð á yngri systkinum sínum í veikindum eða eftir skóla, það er alvanalegt hjá nemendum mínum.

Kæmi upp lögreglumál eða önnur neyðartilvik hafði unglingurinn samband við mig til að fá hjálp fyrir fjölskylduna sem vissi ekki hvert hún ætti að snúa sér. Í einu tilfelli fór ég með viðkomandi fjölskyldu klukkan 9 að kvöldi niður á lögreglustöð og það tók tvo klukkutíma að útskýra og greiða úr málinu.

Bærust bréf frá barnaverndarnefnd, útlendingaeftirlitinu eða dómsmálaráðuneytinu var ég beðin um að túlka hvað í þeim stæði. Öll voru jú bréfin á íslensku.

Börn í áhættuhópi sem flytjast til annars lands, til dæmis unglingar með athyglisbrest eða ofvirkni eiga mjög bágt því lítill skilningur er í kerfinu á vanda þeirra.  Ef börnin vildu vinnu hjá Vinnuskóla Reykjavíkur sótti ég um fyrir þau því allt var á íslensku. Ég varð líka að fullvissa mig um að þau fengju upplýsingar um  hvar þau ættu að mæta, hvernig og hvenær. Ég  kenndi þeim á strætóleiðir fyrsta daginn og komst svo að því að þau áttu að fá fría strætómiða, einhver gleymdi að segja okkur það.

Ég leitaði leiða til að tengja þau félagslega við samfélagið bæði í skólanum og utan hans. Meðal annars við Miðbæjarstarf sem séra Jóna Hrönn Bolladóttir stjórnaði.

Félagsmiðstöðin í Miðbergi kallaði eftir hugmyndum frá mér en á þeim tímapunkti ákvað ég að hætta að vasast í því sem tilheyrði ekki starfi mínu að mér fannst.

Eftir þrjú ár var ég úrvinda og tók að endurskoða stöðu mína og gerði starfslýsingu deildarstjóra móttökudeildar í samráði við Ragnar Þorsteinsson skólastjóra Breiðholtsskóla.  Ég var svo sannarlega búin að fá reynslu af málefnum innflytjenda á Íslandi.

Ég hef oft fengið að skýra frá reynslu minni af starfinu í móttökudeildinni, á málþingum, hjá Félagsþjónustunni,  í Háskóla Íslands og í Kennaraháskóla Íslands. 

Mér finnst mjög ánægjulegt að segja frá því að margt hefur breyst frá árinu 2000. Fræðslumiðstöð Reykjavíkur hefur m.a. látið þýða orðalista og skilaboðalista á mörgum tungumálum til hægðarauka fyrir kennara, auk upplýsingarits á mörgum tungumálum fyrir foreldra og börn um íslenska skólakerfið. Stöðugildi við móttökudeildina eru nú 2½ auk 50% deildarstjórnarkvóta, en þar var í upphafi ½ kennarastaða.

Vinnuskóli Reykjavíkur hefur þýtt eyðublöð og upplýsingar um skólann á nokkur tungumál og vinnur að því að bæta aðstæður nýbúa í vinnuskólanum. Lögreglan í Reykjavík réði fljótlega lögreglumann til að sinna málefnum nýbúa.

Félagsþjónustan bauð félagsráðgjafa til samstarfs við móttökudeildina sem kemur einn dag í viku í Breiðholtsskóla tvo tíma í senn. Það hefur verið ómetanlegur stuðningur og skilað góðum árangri.

Alþjóðahúsið býður ókeypis lögfræðiþjónustu og ókeypis túlkaþjónustu í tengslum við lögfræðiþjónustu.

Félagsmiðstöðin í Miðbergi hóf starf í haust með unglingum af erlendum uppruna sem tengjast Breiðholtsskóla og Fellaskóla. Verkefnið kallast Breiðjakar og unglingar úr móttökudeild Breiðholtsskóla eru mjög virkir í verkefninu.  Sambærileg verkefni hafa verið í Háteigsskóla og Austurbæjarskóla og gefist vel.

Auk rannsóknar Hönnu Ragnars sem hún nefndi hér áðan um “Fjölskyldur og aðlögun að íslensku samfélagi”, er önnur rannsókn í gangi á vegum Háskóla Íslands, evrópskt samstarfsverkefni sem tengist líðan kennara í þróunarstarfi með nýbúum.

Nú eru margir sem koma að vinnu með málefni sem tengjast nýbúum í grunnskóla sem hefur gert starf mitt mun auðveldara, en það þarf að gera betur. Fleiri þurfa að láta sig málið varða, og ekki síst til að endurskoða hið almenna viðhorf skólakerfisins til nýbúa..

Það sem brennur á mér núna er hvers vegna ekki er sérhæfður aðili í menntamálaráðuneytinu né á Námsgagnastofnun sem sér um að kynna sér málefni nýbúa í grunnskólum. Í námskránni sem menntamálaráðuneytið gefur út stendur að ég eigi að kenna erlendum nemendum íslensku í gegnum námsgreinar. Í stefnu grunnskóla Reykjavíkur er áhersla á að erlendir nemendur læri íslensku í gegnum námsgreinar. 

Þrátt fyrir það hefur aldrei verið útbúin markviss innlögn í gegnum námsgreinarnar. Aldrei hefur verið sett fram formlega hvernig á að kenna grunnskólabörnum íslensku sem annað tungumál; hvað á að kenna, hvenær og hvernig.

Ekki eru til raunhæf kennslugögn, engar kennslubækur. 

Á þessum rúmum 4 árum sem ég hef verið við deildina hefur enginn opinber aðili eða útgefandi námsbóka haft áhuga á að virkja þá þekkingu og reynslu sem hefur safnast í móttökudeildum til að gefa út nothæf kennslugögn. Þetta hefur valdið mér og Sigríði Ólafsdóttur deildarstjóra móttökudeildar í Háteigsskóla ómældri gremju og svefnlausum  nóttum. En á eflaust sínar eðlilegu skýringar.

Þið vitið kannski ekki að samkvæmt lögum er Námsgagnastofnun ætlað að sjá um að gefa út námsefni unnið út frá námskrá sem menntamálaráðuneytið gefur út. Sveitarfélögin eiga ekki að sjá um að gefa út námsefni og þar með er það ekki hlutverk  kennslustjóra nýbúa á Fræðslumiðstöð Reykjavíkur.  

Við Sigríður ákváðum því í janúar í fyrra að setja saman vef: Námsgagnavefinn Kötlu þar sem við setjum inn allt það efni sem við höfum viðað að okkur og samið s.l. 4 ár í tilraun til að miðla öðrum reynslu okkar og benda á hversu mikil neyðin er. Ástandið er vægast sagt hræðilegt og okkar  ríku þjóð til mikillar skammar í ljósi þess að Kanadabúar, Bandaríkjamenn, Ástralíubúar, Hollendingar og Frakkar hafa gert rannsóknir sem nýtast okkur mjög vel í þeim tilgangi að vinna námsefni. Aðeins þarf að setja vilja, fé og framtak í þessa vinnu.

Ég hef sótt um styrki m.a. til menntamálaráðuneytisins og fengið. En styrkjakerfið býður ekki upp á að hægt sé að taka sér frí frá störfum til að vinna námsefni. Það er gert ofan á 100% starf sem er algjörlega óviðunandi. Við Sigríður sóttum um stóran styrk til menntamálaráðuneytisins á s.l. ári til að koma námefnisvinnu okkar á framfæri. Við fengum ekki styrk til þess.
Ég er hætt að sækja um styrki, það er of mikil vinna.

Við fengum hinsvegar tækifæri til að kynna vefinn Kötlu og hugmyndafræði hans á tæplega tveggja tíma fundi í menntamálaráðuneytinu en vefurinn er ekki gagnvirkur heldur safn verkefna til útprentunar, safn hugmynda og rannsókna frá öðrum löndum. Okkur var mjög vel tekið. Nú á að fara að skoða aðalnámskrána og lagfæra m.a. með tilliti til kennslu nýbúa í grunnskólum. Það er vel. En tími nemenda er dýrmætur þeir hafa ekki tíma til að bíða í fimm ár eftir nýrri námskrá.

Námsefnið sem er á vefnum Kötlu er á frumstigi og margt óunnið. Ég er þreytt á stöðugu samviskubiti yfir því hversu illa ég get þjónað þeim 40 útlendu nemendum á aldrinum 6-15 ára sem nú eru í Breiðholtsskóla. Nýkomnir nemendur eru 19 hinir hafa flestir verið frá 1 og upp í 3 ár.

Við erum að fá hingað sérlega efnilegt ungt fólk sem þráir að standa sig vel í nýju samfélagi og á sér draum. Með sama áframhaldi erum við að búa til illa menntað láglaunafólk af erlendu bergi sem aldrei fær tækifæri til að sýna hvað í þeim býr. Þar með erum við að feta í fótspor þeirra landa sem standa okkur næst og nefni ég þar sérstaklega Dani því þeir hafa nú loks eftir 30 ár áttað sig á að útlent fólk á almennt ekki við námsörðugleika að stríða heldur hefur þekkingin og þjónustan í menntakerfinu verið á frumstigi s.l. 30 ár, en ólæsi er almennt vandamál hjá nýbúum í Danmörku.  Í nýrri Pisa könnun sem má lesa um á vef Kaupmannahafnarborgar þann 13/12 2004 kemur fram að:
”Tosprogede elever i Danmark klarer sig fortsat meget dårligere i læsning end deres etsprogede kammerater, men det behøver ikke være sådan: I Sverige har man haft så stor succes med 2. generations indvandrerelever, at deres læsestandpunkt er højere end etsprogede danske elevers standpunkt i Danmark!” www.tosprogede.kk.dk

Kaupmannahafnarborg lét gera stóra og mikla skýrslu nýverið en í henni er safnað saman reynslu annarra þjóða með tilliti til menntunar nýbúa í grunnskólum. Út frá skýrslunni hefur Kaupmannahafnarborg ákveðið að á næstu tveimur árum eigi að sérmennta 250 kennara grunnskólanna í nýbúafræðum auk 1000 umsjónarkennara/bekkjarkennara í viðleitni til að bæta ástandið og kennararnir eru “þvingaðir” til að fara á endurmenntunarnámskeiðin hvort sem þeim líkar betur eða ver.

Bergþóra Kristjánsdóttir er Íslendingur í Danmörku sem er að skrifa doktorsritgerð um stefnu danska ríkisins í menntamálum nýbúa s.l. 30 ár og segir það ekki til að miklast af og að ástandið sé mjög slæmt og mikil tregða gagnvart málefnum nýbúa.

Ég ætla hér að vitna í 8-10 ára rannsókn frá Hollandi sem þýdd er yfir á íslensku á námsgagnavefnum Kötlu ásamt fleiri rannsóknum frá Kanada, Bandaríkjunum og Danmörku.

Í Hollensku rannsókninni er verið að fjalla um tilraun sem gerð var  í kjölfar lélegrar stöðu innflytjendabarna í skólunum og ástæðan sú að skortur var á orðaforðakunnáttu, þau stóðu langt að baki hollenskum börnum hvað það varðaði. Niðurstöður rannsóknanna voru þessar:

Til að gefa ungum innflytjendum tækifæri til að ná hollenskum jafnöldrum í námi þarf að

1. Vinna námsefni með skýrum, ákveðnum markmiðum upp allan grunnskólann,
2. Endurmennta  þarf alla kennara þessara barna, 
3. Beita þarf nýjustu aðferðum í tungumálakennslu þar sem orðaforðinn skipar veglegan sess.

Hvað ætlum við að gera hér á Íslandi? Ef svo fer sem horfir munum við ganga sama veg og Danir því kerfið vinnur svo hægt og þarf sinn tíma til að aðlagast nýjum tímum, rétt eins og hið almenna skólakerfi.  Það gengur ekki. Yfirmenn menntamála hljóta að átta sig á því að það þarf starfskraft til að vinna námsefni fyrir nýbúa í hvelli og einnig þarf að ráða sérhæfðan aðila í ráðuneytinu til að sinna málefnum nýbúa bæði á grunn- og framhaldsskólastigi. Það sem þarf er öflugur þrýsti- og hagsmunahópur. Hvar finnum við hann?