Hollenska sem annað tungumál í grunnskóla

Inngangur: 

Bókin Nederlands als Tweede taal in het basisonderwijs kom út í Hollandi árið 1995. Hún er eftir þá René Appel, rithöfund og meðlim í “De vakgroep Algemene Taalwetenschap” (faghópur í almennum málvísindum) við Amsterdam Háskóla; Folkert Kuiken, prófessor við sama skóla; og Anne Vermeer, prófessor við Tilburg háskóla. Í formála bókarinnar kemur fram að bókin sé gefin út sem liður í stefnu “Átaksnefndar í hollensku sem öðru tungumáli” í því að minnka mun námslegrar getu barna í hollenskum skólum sem hafa annars vegar hollensku sem móðurmál og hins vegar barna með hollensku sem annað tungumál. Útgáfa bókarinnar er styrkt af Átakshópnum. Markhópurinn er kennaranemar í grunnnámi en einnig starfandi kennarar í símenntun. Í formálanum er þess getið að bókin henti einnig leikskólakennurum.  
 

Síðastliðin fimm og hálft ár hef ég, sem þetta ritar, starfað sem umsjónarmaður móttökudeildar í Háteigsskóla. Það sem ég hafði í farteskinu þegar ég hóf störf var menntun mín: BA próf í frönsku við Háskóla Íslands; Kennslu- og uppeldisfræði við sama skóla, þar af kennslufræði erlendra tungumála; 5 ár í Hollandi með íslensk börn mín í hollenskum grunnskóla; nám í hollensku fyrir innflytjendur sem var skipt í 5 stig og opnaði að því loknu dyr að hollensku samfélagi í námi og starfi; Human resource management í Erasmus háskóla. Síðan hef ég lokið námskeiði hjá Sigurði Konráðssyni í kennslufræði tungumála í KHÍ og sit nú í námsefnisgerð og námsefnisfræðum hjá Þorsteini Helgasyni í sama skóla.  
 

Í íslenskum grunnskólum er að finna stóran hóp nemenda sem hafa annað móðurmál en íslensku.  Það er óneitanlega mikilvægt að kennarar séu með faglega þekkingu til að geta komið til móts við þarfir þessara nemenda. Kennslan má ekki vera tilviljanakennt fálm í ýmsar áttir, málfræði, orðaforði, námsgreinar o.s.frv.; og hún má ekki heldur vera tímafrek tilraunastarfsemi eða rannsóknarmennska, kennslan þarf að byggjast á faglegum grunni þannig að börn af erlendum uppruna öðlist í skólunum haldgóða undirstöðu til að byggja á í íslensku þjóðfélagi og í íslensku skólasamfélagi. Þá fagþekkingu þarf kennari að hafa fengið í námi sínu en einnig þarf hún að endurspeglast í námsefninu. 
 

Með þetta að leiðarljósi er nauðsynlegt að líta út fyrir landsteinana, til landa sem hafa meiri reynslu og þekkingu en við hér á landi. Ég hef leitað undanfarin ár í smiðju Hollendinga. Höfundar bókarinnar, sem hér er tekin til umfjöllunar, eru leiðandi fræðimenn þar í landi, þeir hafa stundað rannsóknir í máltöku barna í öðru tungumáli í mörg ár og tveir þeirra eru með doktorsgráðu á þessu sviði. Þess má geta að Dr. Anne Vermeer hefur verið lærifaðir og ráðgefandi minn undanfarin ár og sendi þessa bók sem gjöf í þeirri viðleitni að hollensk kunnátta og reynsla geti komið að gagni hér á landi. 
 

Markmið bókarinnar: 

Markmiðin eru talin upp í formála:

1. Að gefa kennurum innsýn í ferli tungumálanáms.
2. Að miðla reynslu úr skólastarfi.

Bókin þjónar þannig þeim tilgangi að byggja brú á milli kennslufræðinnar og raunveruleikans. Börn af erlendum uppruna og reynslumiklir kennarar eru í raun uppspretta hugmynda og fróðleiks og þá er verið að læra af því sem vel hefur tekist en einnig hinu sem þarf að gera betur. Í raun hef ég ekki fundið eina einustu fullyrðingu eða kenningu í bókinni sem styðst ekki við sögu úr skólastarfi.

Uppsetning: 

Bókin er 167 bls. og er skipt í 10 kafla. Einn eða tveir höfundar standa að baki hvers kafla, þar á meðal höfundar bókarinnar en einnig 6 dósentar við hollenska kennaraháskóla: Marianne Verhallen, Jeanne Kurvers, Piet Mooren, Ruud Walst, Piet Litjens og Jetske Klatter-Folmer; en þar er leitað til þeirra sem sérþekkingu hafa á hverju sviði.

Þrátt fyrir alla þessa höfunda þá er uppbygging allra kaflanna eins (nema fyrsta kafla sem er inngangur). Eftirfarandi lýsing er tekin úr formála: 

Í upphafi eru talin upp lykilorð þess málaflokks sem kaflinn hefur til umfjöllunar. Í öllum textanum eru þessi lykilorð alltaf höfð með breiðu letri.

Þar á eftir kemur inngangur en þar eru talin upp aðalatriði kaflans.

Síðan kemur lítil saga úr skólastarfi þar sem aðalpersónan er barn sem hefur annað móðurmál en hollensku eða kennari sem hefur slíkt barn eða börn hjá sér ýmist ein og sér eða inni í bekk með hollenskum jafnöldrum.

Því fylgir umfjöllun um þau atriði, aðalatriði kaflans, sem birtast í dæmisögunni.

Inn á milli koma spurningar og verkefni fyrir lesendur bókarinnar. Spurningarnar þjóna þeim tilgangi að hvetja til umhugsunar, eða eins og það er orðað í bókinni, að hita upp fyrir textann sem kemur á eftir. Tilgangur verkefnanna er hins vegar að ígrunda eða kenna málefnið betur. Stundum er ekki að finna bein svör í textanum. Sum verkefnin eru þess eðlis að þau vísa í reynslu lesandans, þ.e.a.s. þegar lesandinn er kennari með reynslu. Hins vegar ef lesandinn er kennaranemi geta verkefnin nýst vel í æfingakennslu.

Í samantekt, sem fylgir hverjum kafla, eru aftur talin upp aðalatriðin. Þá koma beinar tilvísanir í textann.

Þar á eftir kemur heimildalisti og tilvísanir í greinar og bækur til frekari lesturs.

Að lokum er að finna sjálfspróf. Þar koma beinar efnisspurningar til að ganga úr skugga um að lesandinn hafi tileinkað sér mikilvægustu atriði kaflans. 

Lykilorðin eru sett upp í efnisyfirliti.

Í lok bókarinnar er heimildalisti.   
 

Efnisatriði:

Hér á eftir koma nöfn allra kaflanna. Of langt mál yrði að telja upp lykilorð þeirra allra, þó vissulega sé það áhugavert. Þess vegna ætla ég að láta duga að nefna aðeins nokkur þeirra og koma síðan með stutt ágrip úr hverjum kafla:

1. Inngangur: Reynslusaga: dæmigerður skóladagur í hollenskum bekk, hollenskt námsefni, hvort tveggja með augum barns af erlendum uppruna en einnig í augum kennarans. Lesandinn fær innsýn í aðstæður sem kalla á áframhaldandi lestur. Vandinn sem þarna birtist kallar á úrlausn. Þarna er tekið fram hversu veigamikið hlutverk kennarans er. Það er auðvelt að grafa undan áhuga barnsins, letja það í stað þess að hvetja eða vannýta tímann. Öll börn þurfa að fá verkefni við hæfi, verkefni sem eru ekki of létt og heldur ekki of þung. Fagmennskan verður að vera í fyrirrúmi. Í lok kaflans eru talin upp aðalmálefni kaflanna sem koma á eftir og iðulega er vísað í reynslusöguna í þessum kafla þannig að lesandinn veit að úrlausn er að finna í bókinni.  
2. Þróun talfærni: móttöku- og framleiðnimál, óvirk talnotkun og virk talnotkun, hljóða tímabilið.... alls 32 lykilorð. Hér er fjallað meðal annars um það hvernig við getum metið hvort barninu gengur vel eða illa í máltökunni. Hvaða atriði þurfum við að hafa í huga þegar við metum barn á þann hátt? Til hvers getum við ætlast af barni fyrstu vikurnar, mánuðina, árið, árin? Hvað með málvillur? Eru til “góðar” málvillur? Hvenær má leiðrétta börn og hvenær alls ekki? Eftir hvað mörg ár verður að teljast “óeðlilegt” að barn sé ekki búið að ná hollenskum jafnöldrum? Á að leggja áherslu á nákvæmni í myndun hljóða og þá hvenær? Er þörf fyrir sérstaka, markvissa, samfellda kennslu í orðaforða og þá hvenær? Hvað með málfræði og hvernig?  
3. Talframboð og samskipti: málakennsla, að læra annað tungumál (meðvitað), að nema annað tungumál (ómeðvitað), að einfalda tungumálið.....alls 24 lykilorð. Hér er fjallað um það hvernig kennarinn getur komið til móts við nemandann í allri málnotkun, hvernig tungumál hann á að nota þannig að það gagnist nemandanum sem best. Einnig er fjallað um mikilvægi þess að hafa mikið framboð af tungumáli í skólanum t.d. á milli nemenda og hvernig best er að standa að því.
4. Orðaforði: orðakunnátta (form orða og merking), að læra ný orð (eftir þemu, skipta í flokka, tengslanet...).... alls 26 lykilorð. Hér kemur fram að það er hægt að eyða heilu dögunum í orðaforða og svo festist ekkert í minni. Í raun er vankunnátta í orðaforða orsök þess að þessum börnum gengur ekki vel í námi. Í bókinni er sagt að það séu þrjú atriði sem eru undirstaða þess að kennsla í orðaforða skili árangri: skýr markmið (orðalistar), nothæfar náms- og kennsluaðferðir og fagkunnátta kennarans. Fagkunnátta felur í sér þekkingu á því hvernig börn læra ný orð. Á eftir kemur nákvæm umfjöllun (11 bls.) um hvað felst í því: Af hverju er orðaforði mikilvægur? Að læra ný orð; Að byggja upp orðaforða; Að læra ný orð í náminu; Fjórir fasar í orðaforðanámi (forvinna, túlkun, vinnsla, mat), hver fasi er tekinn til nákvæmrar umfjöllunar með dæmum.
5. Lestur:  ritað mál, talað mál, top-down, bottom-up... alls 24 lykilorð. Hljóð og tákn, tæknilestur, lesskilningur, að lesa til að læra. Lestrarkunnátta kallar á lestrarfærni, tungumálakunnáttu og þekkingu á heiminum. Hlutverk kennarans er að koma til móts við þessar þarfir. Hvaða áhrif hefur uppruni nemendanna á þessa þætti? Hvaða vandamál koma upp í námi barna af erlendum uppruna? Hvers ber að gæta við val á bókum, eiga þau að fá sömu bækur og hin börnin?
6. Málnotkun: félagsleg, hugsanaleg..... alls 20 lykilorð. Allt tal hefur ákveðinn tilgang. Greint er á milli félagslegs tilgangs og hugsanalegs, en það fyrrnefnda felst í  samskiptum manna á milli en hið síðarnefnda að gera grein fyrir hugsunum sínum. Í kaflanum er nákvæm lýsingi á samtali á milli kennara og nemanda af erlendum uppruna og því fylgir nákvæm sundurliðun og greining þar sem fjallað er um ákveðna tækni sem kennarinn getur nýtt sér til að fá fram hjá nemandanum innihaldsríka orðræðu.
7. Skólamál: námsgreinar, sérgreinar, samskipti, sögur.... alls 10 lykilorð. Hér er fjallað um tvo þætti: mál það sem kemur fyrir í hinum ýmsu námsgreinum og málakunnáttu sem barnið þarf að hafa öðlast til að geta tekist á við þær .Taldar eru upp aðferðir sem hægt er að nota til að koma til móts við þarfir nemenda af erlendum uppruna. Fjallað er um hvernig námsbækur geta komið í veg fyrir að barn af erlendum uppruna geti skilið innihaldið þar sem vísað er í þekkingu sem á að vera til staðar en er það kannski ekki. Texti í skólabókum má heldur ekki innihalda of mikið af framandi orðum. Einnig eru orðræður kennara oft tileinkaðar innfæddum börnum, eru flóknar, orðaval ekki nákvæmt og vísað í ýmislegt sem ekki er sagt beinum orðum.
8. Nám á móðurmáli og á öðru tungumáli: Hvað mælir með notkun móðurmáls í grunnskólum (félagsleg, sálfræðileg og samskiptaleg rök), notkun eins tungumáls, notkun tveggja tungumála.... alls 18 lykilorð. Hér er fjallað um mikilvægi móðurmáls og rétt barna til að fá kennslu í og á móðurmáli innan skólans. Ef það tekst þá er best að hafa sem mesta samvinnu á milli móðurmálskennarans og bekkjarkennarans og að kennslan fari jafnvel fram inni í bekknum, þar séu til staðar bækur og námsefni á móðurmálinu.
9. Markmið, námsmat og próf: Pygmalion áhrif, símat, námskrá og próf... alls 16 lykilorð. Í kaflanum kemur fram að í Hollandi eru notuð próf sem skera úr um hvort barn er tilbúið til að fara í bekk með hollenskum jafnöldrum, hvort það búi yfir nægri undirstöðu til að starfið þar nýtist sem best. Talað er um mikilvægi þess að sérstök námskrá sé í boði fyrir börn af erlendum uppruna upp allan grunnskólann með tilheyrandi námsefni. Börnin þurfa miklu fleiri endurtekningar, fleiri æfingar og tækifæri til að tala og hlusta á sínum forsendum. Reynslan hefur sýnt að samtöl og ýmis viðfangsefni í hollenskum bekkjum eru ekki til þess fallin að barnið sem hefur ekki  hollensku sem móðurmál nái að nýta sér það til að byggja upp tungumálakunnáttu sína, barnið fær jú æfingu í málinu en nær ekki að festa orðaforða í minni á þennan máta.
10. Börn sem eru nýkomin til landsins: fyrsta kynslóð, önnur kynslóð, blandaður uppruni, ekkert móðurmál eða fleiri en eitt móðurmál..... alls 13 lykilorð. Hér er fjallað um hvernig best er að standa að kennslu þessara barna. Stór hluti kaflans fjallar um börn sem eru nýkomin til landsins og hafa enga hollenskukunnáttu og hvernig best er að standa að móttöku þeirra. Kostir og gallar ýmiss konar skipulags eru til umfjöllunar og hversu lengi börn eiga að vera á “fyrsta móttökustigi” og markmið þess stigs.
11. Tungumálastefna: nemendur, stjórnendur, kennarar, námskrá……  Hér er fjallað um hlutverk og vægi tungumálsins. Einnig er til umfjöllunar mikilvægi þess að hafa skýrar vinnureglur og stefnu í kennslunni. Ekkert á þó að vera eilíft og er mikilvægt að endurskoða reglulega og bæta skipulag, kennslu, námsefni og allt það sem við kemur menntun þessara barna.

Margt af því sem er talið upp hér að ofan hefur verið til umfjöllunar í námi mínu og þekkingarleit. Þó er verulega margt í hollensku bókinni sem er mér nýtt og einnig nýtt innlegg í þessa kennslufræði hér á landi. Það þarf því ekki að orðlengja það hversu fróðlegur og gagnlegur lesturinn er.

Eitt af því sem er afskaplega hollt að lesa, er þegar fjallað er um það hversu illa móðumálsbækur henta erlendum börnum. Því til stuðnings get ég nefnt ótal dæmi af eigin reynslu. Í bókinni er nefnt verkefni þegar nemendur eiga að setja saman orð úr tveim  orðum. Þeir fá mörg orð og eiga að finna hvaða orð passa saman þannig að merkingarbært orð verði til.  Þarna er ekki verið að kenna neitt heldur verið að kalla fram kunnáttu sem á að vera fyrir hendi. Í íslensku er þetta enn þá erfiðara því ef til vill þarf að finna stofn fyrra orðsins og skeyta því þannig við hið síðara, en stundum á fyrra orðið að vera í eignarfalli eintölu og stundum í eignarfalli fleirtölu. Börn ráða við þetta ef þau þekkja orðið sem þannig verður til, t.d. fótboltavöllur. Í bókinni er kveðið sterkt á um að hollenskar móðurmálsbækur séu að mestu leyti þannig að þær henti að engu leyti börnum með annað móðurmál, því þau hafi ekki þær forsendur sem nauðsynlegar eru til að geta tekist á við það sem fyrir er lagt.

Annað fannst mér gagnlegt, en það er umfjöllun um málfræði. Í bókinni kemur fram hversu mikilvægt er að börn læri reglur, einfaldar og viðráðanlegar. Í starfi mínu hefur verið tímafrekt að finna upp slíkar aðferðir en ég fæ þarna hljómgrunn fyrir því að ég hafi verið að gera rétt.

Í bókinni er mikil og góð umfjöllun um það hvernig barn nemur ósjálfrátt nýtt tungumál, hvernig það tengist máltöku móðurmáls, hvernig það er frábrugðið og við hvaða kringumstæður þannig máltaka blómgast best. Einnig er fjallað ítarlega um hvað það er í nýja tungumálinu sem þarf að kenna sérstaklega og þá lögð áhersla á fagleg vinnubrögð sem styðjast við nýjustu kenningar. Í raun eru þessir tveir þættir veigamestir í allri kennslufræðinni sem hér er sett fram, í raun meginefni bókarinnar.

Það var gagnlegt að lesa umfjöllun um námskrá, hversu mikilvægt sé að kennarar fái í hendurnar nákvæm markmið, hvað nemendurnir þurfi að læra og geta á hverju stigi, hvaða námsefni sé í boði sem styðji nákvæmlega við þessi markmið, hvernig áætlanir viku fyrir viku geti litið út, hversu marga tíma börnin þurfi að fá í sérstakri íslenskukennslu á hverju stigi, hvaða próf sé hægt að styðjast við til að ganga úr skugga um að markmiðunum hafi verið náð. Þess er getið í bókinni að þetta sé í raun svo mikilvægt að varla sé hægt að bjóða kennurum upp á annað. Það er gagnlegt að bera þetta saman við íslensku aðalnámskrána, kaflann um íslensku sem annað tungumál sem að sumu leyti felur í sér ofangreind atriði en alls ekki að öllu leyti. 

Bókin er mjög auðlesin. Það er skemmtilegt að byrja alltaf að lesa dæmisögur úr skólum þar sem við tengjumst börnum og kennurum og setjum okkur í spor þeirra. Þannig fáum við betri skilning á því sem kemur á eftir, hugtökin verða auðskilin og innihaldið allt kemst vel til skila. Þetta eykur gæði bókarinnar, það sem er sett fram er í raun það sem þarf og hægt er að framkvæma.

Flest, næstum allt, sem fram kemur í bókinni á vel við íslenskar aðstæður. Hins vegar getur hún ekki gefið svör við ákveðnum spurningum sem ég hef leitað svara við í starfinu. Ástæðan er að hollenska og íslenska eru ekki nógu lík tungumál. Ef kæmi til að ég þýddi þessa bók þá myndi ég þurfa að bæta við kaflanum:  íslensk málfræði fyrir börn, eða eitthvað í þeim dúr.

Hér á landi er stefna tekin að einstaklingsmiðuðu skólastarfi. Allt það sem fram kemur í bókinni styður eindregið við það kennslufyrirkomulag þar sem áherslan er lögð á að nemendurnir fái verkefni og kennslustundir við hæfi, sem eru sérsniðin fyrir þau og þeirra getu.

Bókin hefur fengið góðan hljómgrunn í Hollandi og til vitnis um það ætla ég að ljúka þessu með orðum kennara í Maastricht, en hann starfar í skóla sem kenndur er við Islam:

“Þessi bók hefur reynst mér mjög vel í daglegu starfi mínu í kennslu barna með annað móðurmál en hollensku. Ég hef fengið betri innsýn í það erfiða starf og þróun sem á sér stað í tungumálanámi þeirra. Ég mæli með henni fyrir alla kennara sem hafa hjá sér slík börn. Bókin varpar skýru ljósi á vandamál sem koma upp í skólastarfinu. Ég mæli eindregið með þessari bók.” 

Útlit og hönnun:

Frágangur er látlaus og smekklegur. Myndirnar eru skemmtilegar en svart hvítar og finnst mér það miður. Þær mættu líka vera miklu fleiri þar sem reynslusögur úr skólunum skipa verulegan sess.

Uppsetning er skýr, kaflaskipti, hlutar hvers kafla, spurningar og verkefni er allt sett upp einfaldlega og hnitmiðað.