Höfundur: Rúnar Helgi Vignisson, rithöfundur og háskólakennari
LANDNÁMSMENN NÚTÍMANS

Hvernig ætlum við að bregðast við þeim grundvallarbreytingum sem eru að verða á samsetningu íslensku þjóðarinnar? spyr Rúnar Helgi Vignisson í þessari grein. Hann heldur því fram að ef við bregðumst ekki við af einurð og festu sé hætt við að okkur verði grimmilega refsað eftir nokkur ár.  Þá sé líka viðbúið að við náum ekki að virkja þann auð sem í hinum nýju Íslendingum býr, að upp komi erfið félagsleg vandamál og samfélag okkar verði ekki eins viðfelldið og það gæti orðið.

Á nýliðnum þorra varð uppi fótur og fit þegar Danir neituðu Íslendingum í Danmörku um að flytja inn þorramat. Málið þótti greinilega svo brýnt að sendiráðið í Kaupmannahöfn gekk í að útvega matinn. Þarna hjuggu dönsku skriffinnarnir nærri allt að því stjórnarskrárvörðum réttindum Íslendingsins; að vera Íslendingur þýðir nefnilega m.a. að maður fái að halda í séríslenskar hefðir hvar sem maður er staddur í heiminum. Það eru sjálfsögð mannréttindi í okkar augum.

Trúlega hefur ekki farið framhjá neinum að innflytjendum hvaðanæva úr heiminum hefur fjölgað mjög á Íslandi undanfarin ár. Allmargir eru frá löndum sem flestum okkar þykja framandleg, s.s. eins og Asíulöndum. Þetta fólk hefur komið með sínar hefðir og heldur sig við þær að svo miklu leyti sem það er hægt. Þá bregður hins vegar svo við að margir Íslendingar taka því illa, eru fullir fyrirlitningar á háttum þessa fólks, bregðast jafnvel reiðir við. Setningar eins og: "Ef þetta fólk treystir sér ekki til að laga sig að íslensku samfélagi getur það bara verið heima hjá sér," heyrast iðulega í umræðunni og er þarna stutt í menningarlegan fasisma. En þeir eru líka margir sem fagna því að sjá nú hilla undir endalok þeirrar eyðisandseinhæfni sem ríkt hefur í íslensku mannlífi.

Heimurinn er hér
Nýlega heyrði ég sögu af kjörbarni frá Austurlöndum fjær, uppöldu að mestu á Íslandi. Þó að barnið talaði íslensku eins og innfæddur Íslendingur töldu talsmenn skólans sem það innritaðist í að það væri að hluta útlent eins og sæist á útliti þess. Þess vegna var það sett í nýbúakennslu þegar það innritaðist í skólann og taldist samkvæmt því ekki íslenskt. Það var ekki fyrr en móðir barnsins bað fulltrúa skólans að lýsa fyrir sér Íslendingi sem þeir áttuðu sig á kjarna málsins: Íslendingar eru ekki allir bláeygir og ljósir yfirlitum lengur.

Mannfjöldatölur Hagstofunnar staðfesta þetta. Hinn 31. desember 2002 áttu lögheimili hér á landi 19.072 íbúar fæddir erlendis. Þetta eru 6,6% landsmanna eða því sem næst 15. hver maður. Árið 1992 var þessi tala einungis 3,9% þannig að ljóst er að Ísland er nú orðið mun eftirsóknarverðara í augum heimsins. Af þeim 6,6% sem fædd eru erlendis hafa 3,5% erlent ríkisfang. Þeim hefur fjölgað um helming á áratug og eru nú hlutfallslega litlu færri en á hinum Norðurlöndunum. Í Noregi er hlutfallið 4,1%, í Danmörku 4,8%.

Á heimasíðu Hagstofu Íslands kemur einnig fram að af þeim sem fæddir eru annars staðar en á Íslandi séu flestir fæddir í Danmörku en síðan koma íbúar fæddir í Póllandi, Svíþjóð, Bandaríkjunum, Þýskalandi, Filippseyjum, Noregi, Bretlandi, Júgóslavíu og Taílandi. Af þeim 2.472 sem fæddir eru í Danmörku eru 1.996 íslenskir ríkisborgarar en af þeim 1.950 sem fæddir eru í Póllandi eru einungis 223 íslenskir ríkisborgarar og hlutföllin eru svipuð hvað lönd eins og Filippseyjar, Júgóslavíu og Taíland varðar. Þetta segir sína sögu um hvaðan raunverulegir innflytjendur koma helst.

Það er til marks um þennan öra innflutning að á síðustu þremur árum hafa bæst við svo margir nýir nemendur af útlendu bergi í Reykjavík að þeir fylla einn til tvo grunnskóla, eins og Friðbjörg Ingimarsdóttir, kennsluráðgjafi í nýbúafræðslu, upplýsti í Morgunblaðinu 30. mars sl. Við getum því ekki lengur gert því skóna að sá sem er af öðrum kynstofni en hinum hvíta sé útlendingur. Að því komust nokkrir hvítir Íslendingar nýverið þegar þeir töluðu í niðrandi tón um svertingja sem stóðu við hliðina á þeim. Í ljós kom að svertingjarnir skildu íslensku og hefðu allt eins getað verið Íslendingar.

Heimurinn er hér og um leið verða skilgreiningar eins og "hvítur Íslendingur" til. Með því að sýna okkur hvað við erum ekki vekja innflytjendur okkur til vitundar um að tilveran er ekki einhlít.

Hetjudáðir og menningaráfall
Í einni af bókum Salmans Rushdies, sem sjálfur er innflytjandi, segir að útlegðin sé sálarlaust land. Sá sem flytur á nýtt menningarsvæði þarf nefnilega að skilja stóran hluta sálarinnar eftir í gamla landinu. Sumir hafa lýst þessu sem nokkurs konar sjálfsvígi, vegna þess að viðmiðin sem innflytjandinn ólst upp við ­ rætur hans, hegðunarmynstur, tungumál, vináttu- og fjölskyldubönd ­ allt er það lítils virði í nýja landinu. Það tapast í þýðingu, sérstaklega ef um gerólíka menningu er að ræða, og þarf oft minna til að valda óbærilegri sorg.

Af þessu leiðir að því fylgir mikið álag að flytja í nýjan heim, jafnvel þó að afkoman sé betri. Þar þarf að byrja  upp á nýtt, oft alveg frá grunni. Það hefur verið kallað menningaráfall og helstu einkennum þess er vel lýst á nýjum fjölmenningarvef Breiðholtsskóla (http://breidholtsskoli.ismennt.is/fjolmenning/index.htm). Á vefnum er menningaráfall rakið til þess að fólk viti ekki hvernig það eigi að haga sér á nýjum stað og geti því ekki nýtt fyrri þekkingu til að takast á við nýjar aðstæður. Það sé eins og fiskar á þurru landi:

"Tilfinningauppnám við flutninga getur verið óbærilegt fyrir börn og sérstaklega unglinga. Börnin hitta mikið af nýju fólki og þurfa að læra nýjar venjur og nýtt tungumál. Þau hafa verið rifin burt frá frændfólki, afa og ömmu, vinum, leikfélögum og kennurum, fólki sem þau leita til í erfiðleikum og veitir þeim stuðning í lífinu."

Við þetta bætist að foreldrarnir eru iðulega afar illa í stakk búnir til að veita börnum sínum leiðsögn í hinum nýja heimi. Stundum eru þeir jafnvel enn verr á vegi staddir en börnin, eru lengur að læra nýtt tungumál og sumir ná því aldrei almennilega. Dæmi eru um að fólk sem búið hefur á Íslandi í tvo áratugi þurfi túlk þegar það fer til læknis. Börn þessa fólks eru hins vegar iðulega orðin altalandi á íslensku en skilja kannski minna í máli foreldranna. Þar með hafa tengslin milli foreldra og barna rofnað að einhverju leyti. Foreldrarnir verða jafnvel eins konar krakkar í augum barna sinna.

Bandarískar fjölmenningarbókmenntir veita góða innsýn í þessi mál. Þar er af mörgu að taka en einna þekktust er sennilega bókin Leikur hlæjandi láns eftir hina kínverskættuðu Amy Tan. Þar lýsir hún samskiptum fernra mæðgna og eru mæðurnar fæddar í Kína en dæturnar í Bandaríkjunum. Með mikilli þrautseigju ná mæðurnar að koma undir sig fótunum í nýja landinu en þó engan veginn sársaukalaust. Fórnarkostnaður þeirra, missirinn, er tákngerður á afar áhrifamikinn hátt í því að ein móðirin neyðist til að skilja tvær dætur eftir í Kína og eyðir svo allri ævinni í að reyna að hafa uppi á þeim, án árangurs. Mæðurnar hefur dreymt um að dæturnar þurfi ekki að kyngja jafn mikilli sorg og þær en dæturnar kyngja kóki í staðinn, sem er eitt helsta tákn bandarískrar menningar. Fyrir vikið verður vík milli mæðgnanna með þeim afleiðingum að mæðrunum gengur illa að skila menningararfi sínum til dætranna. Þær tala heldur ekki nógu góða ensku. Hjá dætrunum verður niðurstaðan endalaus togstreita milli gildismats kínversku móðurinnar, sem þær eiga bágt með að skilja, og bandarísku nútímakonunnar. Þeim reynist erfitt að skilgreina sjálfar sig undir slíkum kringumstæðum. Hvað er að vera kínversk-bandarísk? Hættan á að verða bara bandstrikið á milli, þ.e. hvorki kínversk né bandarísk, virðist yfirvofandi með tilheyrandi firringu. Ef einhvern boðskap er að finna í bókinni virðist hann vera sá að með einhverjum hætti þurfi mæðurnar að geta skilað menningararfi sínum til dætranna ef hinar síðarnefndu eigi að upplifa sig heilar og óskiptar, bilið milli menningarheima þurfi með einhverjum hætti að brúa.

Menningaráfalli er líka lýst á áhrifamikinn hátt í smásagnasafninu Túlkur tregans eftir hina indverskættuðu Jhumpu Lahiri en titillinn vísar einmitt til þess vanda sem innflytjendur lenda oft í. Sagan “Hjá frú Sen³ lýsir sérstaklega vel hve bjargarlausir og ringlaðir innflytjendur geta orðið. Frú Sen er indversk kona sem er nýflutt til Bandaríkjanna. Hún glímir við mikla heimþrá og söknuð eftir ættingjum sem birtist í stöðugri bið eftir bréfum. Jafnframt á hún afar erfitt með að fóta sig í bandarísku samfélagi vegna þess að hún hefur ekki bílpróf og gengur illa að læra á bíl. Þess vegna situr hún í eins konar stofufangelsi heima hjá sér, getur ekki hreyft sig eðlilega um sín nýju heimkynni og er í flestu tilliti upp á mann sinn komin, meira að segja hvað matarinnkaup varðar. Hún verður sumsé eins konar barn. Þetta er skólabókardæmi um þá félagslegu einangrun sem innflytjendur geta lent í.

Af ofansögðu má ráða hve mikil hetjudáð það er að flytjast milli landa og koma undir sig fótunum í nýjum heimkynnum. Það kallar á allsherjar umbyltingu í heilabúi innflytjandans og því fylgir gríðarlegt álag, svo mikið að það verður sumum ofviða.

Móttökunefndir
Með Fjölmenningarvef Breiðholtsskóla eru nemendur hvattir til að halda tengslum við uppruna sinn. Það kemur í veg fyrir algjört rof milli menningarheima og kynslóða en slíkt rof getur þýtt að foreldrarnir gefist upp á uppeldinu og börnin svífi í lausu lofti eða lendi í allt að því óleysanlegri togstreitu eins og lýst er í Leik hlæjandi láns.

En nýbúar þurfa líka að fá fræðslu um íslenska menningu því iðulega er himinn og haf milli viðmiða í menningarheimunum tveimur. Þannig eru dæmi um það hér á landi að mismunandi viðmið valdi vandræðum í skólakerfinu; það sem telst viðunandi ástundun hjá fjölskyldu innflytjandans getur verið alls ófullnægjandi samkvæmt kröfum íslenska skólakerfisins og öfugt. Foreldrarnir eru kannski ekki almennilega læsir einu sinni og geta því ekki fylgt börnum sínum eftir. Þetta getur valdið félagslegum vandræðum fyrir allt samfélagið, t.d. ef börn innflytjenda missa fótanna af einhverjum ástæðum.

Í framhaldi af þessu vakna spurningar um hvernig við ætlum að taka á móti nýjum Íslendingum af þessu tagi. Ætlum við að henda þeim út í djúpu laugina og ætlast til þess að þeir spjari sig einir og óstuddir? Og hvaða kröfur ætlum við að gera til þeirra?

Ef við gerum þær kröfur til þeirra að þeir lagi sig algjörlega að íslensku samfélagi erum við jafnframt að gera lítið úr menningararfi þeirra. Þá sýnum við þeim vissan yfirgang og neitum okkur um að læra af menningu þeirra. Til skamms tíma var innflytjendum gert að taka upp íslenskt nafn og afsala sér þar með mjög þýðingarmiklum hluta af sjálfsmynd sinni. Þetta var menningarlegt ofbeldi enda værum við Íslendingar fæstir sáttir við að vera gert að afsala okkur slíku kennimarki (þó að við gerðum það kannski af sjálfsdáðum ef nafn okkar félli sérlega illa að nýja tungumálinu). Hvernig ætli íslenskum karlmanni liði t.d. ef hann flyttist til Kóreu og væri gert að taka upp nafnið Gui-Chul Yang?

Sem þjóð þurfum við fyrr en síðar að móta stefnu um það hvernig við viljum að sambúð kynþáttanna verði háttað í landinu. Hvaða líkan viljum við nota? Og þá er ekki nóg að ráðuneytin semji stefnumótunarskýrslur heldur verður þjóðin öll að sameinast um stefnuna svo vel takist til. Ef við ætlum ekki að sjá sóma okkar í að taka á þessum málum af festu væri heiðarlegast og affarasælast fyrir alla að meina útlendingum landnám hér á landi. En þar sem slík stefna væri fáránleg nú á tímum hnattvæðingar og auk þess mannfjandsamleg er eins gott fyrir okkur að taka á málunum af einurð.

Deigla eða mósaík
Bandaríkin eru líklega fjölmenningarlegasta samfélag heims. Þó á einungis þriðjungur Bandaríkjamanna ættir að rekja til annarra landa en Evrópu. Í sumum hlutum Bandaríkjanna, s.s. Kaliforníu, eru hvítir eigi að síður að verða í minnihluta og í mörgum borgum eru svokallaðir minnihlutahópar mjög fyrirferðarmiklir, s.s. í Chicago, New York, San Francisco og Detroit. Reiknað hefur verið út að árið 2056 muni flestir Bandaríkjamenn rekja ættir sínar til annarra heimshluta en Evrópu: Afríku, Asíu, spænska heimsins, Kyrrahafslanda, Arabaheimsins. Ekki er ólíklegt að sambærileg þróun verði í öðrum vestrænum ríkjum á næstu áratugum, líka hér
Í Bandaríkjunum var lengi talað um deiglu (melting-pot) þegar rætt var um sambúð kynþátta og þjóðarbrota. Þá var gert ráð fyrir að allir sem bættust í samfélagið bráðnuðu saman við þessa deiglu, þann menningarkjarna sem fyrir var. Þarna var gengið út frá því að bandaríska þjóðin ætti sér einhver kjarnagildi, pólitísk og menningarleg, og þeir sem ætluðu sér að verða Bandaríkjamenn yrðu að láta öll önnur gildi fyrir róða. Þetta þýddi í raun að ein menning var ráðandi, sú sem byggði að mestu á arfleifð hvítra.

Með umrótinu á 7. áratugnum komu fram kröfur um breytingar. Þá jókst áherslan á frelsi og mannréttindi og í kjölfarið hófst barátta fyrir auknum réttindum minnihlutahópa. Þegar allar þær nýju raddir sem farnar voru að hljóma sprengdu hinn þrönga ramma deiglukenningarinnar, þróaðist smátt og smátt fjölhyggja, sem byggir á þeirri hugsun að veruleikinn sé samsettur úr mörgum ólíkum þáttum. Samkvæmt orðanna hljóðanna ætti þar með að aukast þol fólks gagnvart mismun og fjölbreytni og skapast grundvöllur fyrir því að margs konar menning geti þrifist innan sama lands, fjölmenning.

Bandarískir háskólar fundu í kjölfarið fyrir kröfu um fjölmenningarlegra námsframboð og brugðust við henni með því að stofna deildir þar sem rannsóknir á menningararfi hinna mismunandi þjóðarbrota voru settar í öndvegi. Þetta þýddi að menntun Bandaríkjamanna varð ekki jafn einsleit og áður og þjóðin gat ekki lengur sameinast um einn þekkingargrunn. Íhaldssamir menntamenn brugðust ókvæða við þessu og sendu frá sér bækur þar sem þeir fjargviðruðust yfir menningarástandi landa sinna. Töldu þeir heillavænlegast að siðmennta þá með því að setja þeim fyrir tiltekin meistaraverk heimsbókmenntanna og skapa með því móti sameiginlegan þekkingargrunn og þar með samkennd í samfélaginu. Þarna var sóst eftir einsleitni og sumir halda því fram að eftirsókn eftir henni sé okkur eðlislæg; það sé eðlilegt að draga taum þess sem sé skyldur manni, sem sé eins og maður sjálfur. Sumir halda því meira að segja fram að einsleitni, sem birtist m.a. í sameiginlegu tungumáli, sé undirstaða siðmenningar. Aðrir benda á að mannskepnan hafi alltaf verið á ferðinni, hafi stöðugt verið að flytja sig til og blandast öðrum, s.s. vegna veðurfars, atvinnu, menningar og stríðsátaka. Einsleitni sé því tilbúið ástand, ætlað m.a. til að ná völdum, það sé ekki náttúrlegt ástand, enda sýnir sagan að þjóðríki hafa oft og iðulega verið sett saman úr mörgum þjóðarbrotum og kynþáttum.

Margir telja að viss menningarleg einsleitni sé enn við lýði í Bandaríkjunum, hvað sem frjálslyndum hugmyndum um sambúð kynþátta og þjóðarbrota líður, og er bent á mótandi áhrif fjölmiðla í því sambandi. Þol bandarísku þjóðarinnar gagnvart mismun kann líka að vera ofmetið því ekki er langt síðan miklar kynþáttaóeirðir urðu í Kaliforníu. Bandaríski félagsvísindamaðurinn Dominic J. Pulera sagði ennfremur frá því í fyrirlestri við Háskóla Íslands 31. mars sl. að Bandaríkjamenn af armenskum uppruna hefðu orðið fyrir aðkasti eftir hryðjuverkin 11. september 2001 vegna þess að þeim þótti svipa til þeirra sem taldir voru bera ábyrgð á ódæðunum. Enn er því verk fyrir höndum vestra þótt töluvert hafi áunnist.

Kanadamenn hafa farið allt aðra leið í sinni fjölmenningarpólitík. Þeir tala um mósaík þegar fjallað er um sambúð kynþátta og þjóðarbrota. Þjóðin sé eins konar mósaíkmynd, samsett úr mörgum einstökum flísum. Þetta líkan hefur þann kost að hverjum hóp eru sköpuð pólitísk og félagsleg skilyrði til að blómstra. Vestur-Íslendingar virðast gott dæmi um árangur þessarar stefnu, þeim tókst að halda að töluverðu leyti í rætur sínar meðfram því sem þeir lögðuðu sig að nýju samfélagi. Við Íslendingar erum afar stoltir af Vestur-Íslendingum fyrir þessar sakir og samkvæmt því ætti mósaíkmódelið að höfða sérstaklega til okkar við mótun stefnu um sambúð við nýbúa.

Á Norðurlöndum hefur sambærileg leið verið farin í seinni tíð. Þar hefur móttaka útlendinga miðast við að þeir geti tekið sem virkastan þátt í samfélaginu en sé jafnframt gert kleift að halda sérkennum sínum (þetta er í samræmi við það hvernig Íslendingar hegða sér erlendis). Mikilvægur liður í því er virðing fyrir tungumáli og menningu innflytjandans og þess vegna hefur honum verið boðin kennsla í móðurmálinu auk leiðsagnar í norðurlandamálinu. Á Íslandi eiga nýbúabörn nú rétt á íslenskukennslu en þó er varla nokkurt námsefni til sem er sérhannað handa nýbúum, s.s. handa þeim sem ekki eru aldir upp við vestrænt stafróf. Börnunum er ekki boðin nein kennsla í máli foreldranna eins og æskilegt væri því rannsóknir sýna að færni í móðurmáli er undirstaða þess að vel gangi að læra annað tungumál. Smæð samfélags okkar gerir okkur erfitt fyrir í þessum efnum enda ku tungumál nýbúa vera farin að nálgast hundraðið. En hvaða leið sem farin verður við að mennta nýbúa skiptir óendanlega miklu máli að vel takist til. Það er t.d. afar brýnt að eðlilegt hlutfall nýbúa sæki sér æðri menntun því ella er hætt við að þeir festist í stétt sem við viljum síður búa til.

Mikið í húfi
Öll almenn umræða um fjölmenningu er á byrjunarstigi hérlendis. Á vegum einstakra ráðuneyta og sveitarfélaga hefur verið lagt í nokkra stefnumótunarvinnu en almenningur virðist enn afar illa að sér um málefni innflytjenda og þá er oft stutt í fordóma. Krafan um menningarlega einsleitni er enn hávær meðal hins hvíta meirihluta og birtist síðast í reglugerð um að nýbúar þurfi að sitja námskeið í íslensku á sinn kostnað. Að vísu eru flestir sammála um nauðsyn þess að innflytjendur læri íslensku en þeir sem fyrir eru í landinu þurfa líka að koma til móts við þá með ýmsum hætti. Í Bandaríkjunum hefur markvisst verið unnið að því að bæta stöðu minnihlutahópa með aðgerðum á borð við jákvæða mismunun (affirmative action) enda sýnir sagan að stöðugt þarf að halda vöku sinni í þessum efnum. Hér erum við ennþá fremur ómeðvituð um þessi mál og því er brýnt að gera átak í fordómafræðslu meðal almennings með það fyrir augum að gera okkur litblind, litarháttur skipti ekki máli í samskiptum fólks.

Ef vel tekst til munu Íslendingar njóta margs konar ávinnings af komu innflytjendanna. Halldór Laxness segir í bókinni Af menníngarástandi að heimamenn séu “oft miður hæfir til að skynja heild þá, sem þeir hrærast meðal, í ólitaðri birtu, það er að segja hlutdrægnislaust.³ Þarna geta nýbúarnir orðið að liði og sagt okkur Íslendingum hver við erum í raun ­ við sem erum orðin svo samdauna hvert öðru að við erum flest náskyld ­ því ef við viljum fá greinagóð skil á einkennum annarra þjóða verður niðurstaðan oft sú "að erlendir menn hafi séð þar margt og skilið skarplegar en þær sjálfar," eins og Sigurður Nordal segir í Íslenskri menningu. Salman Rushdie hefur bent á að innflytjandinn kunni að vera allra manna glöggskyggnastur því hann búi yfir því sem kalla megi tvísæi, hann sjái í stereó, til tveggja heima í senn. Innflytjandinn lifir á mörkum menningarheima sem oft eru illsamrýmanlegir, þarf stöðugt að þýða sig á milli þeirra, og er því ofurmeðvitaður um eðliseinkenni þeirra. Sumt tapast í þýðingu en þó má ekki líta á innflytjendur eingöngu sem félagsmálapakka, útgjöld og vandamál, því þegar tveir heimar koma saman verður nefnilega til eitthvað nýtt, eins og þegar karl og kona, eins ósamrýmanleg og þau geta verið, koma saman og geta barn. Það verður til eitthvað nýtt og spennandi og þess á örugglega eftir að gæta í menningarlífi landsins á næstu áratugum.

Sem þjóð þurfum við Íslendingar hins vegar að gera upp við okkur hvernig við ætlum að höndla þá breytingu sem er að verða á samsetningu landsmanna. Afstaða þjóðarinnar getur hér skipt sköpum eins og sagan sýnir og Guðmundur Hálfdanarson rekur í bók sinni Íslenska þjóðríkið. Ljóst er að tungumálið nægir ekki lengur til að skilgreina Íslendinga, ekki heldur blá augu og ljóst hár, hvað þá upprunamýtur okkar. Nýbúar geta upplifað dæmigerða íslenska þjóðernisstefnu sem útskúfun, ógnun eða jafnvel hreina móðgun. Þess vegna þurfum við að sameinast um líkan sem tryggir eðlilega og uppbyggilega sambúð menningarheima innan þjóðríkis okkar. Við þurfum að skilgreina okkur sem þjóð með öðrum hætti en áður og yfirvinna óttann við þá sem stinga í stúf við hinn hefðbundna Íslending. Umfram allt þurfum við að gæta þess að ýta ekki hinum nýju þjóðfélagsþegnum út á jaðar samfélagsins og skapa með því móti eins konar aðskilnaðarstefnu; þá tapa allir.

Það er gríðarlega mikið í húfi því grundvallarbreytingar eru að verða. Ef við vinnum þetta með handarbökunum er hætt við að okkur verði grimmilega refsað eftir nokkur ár. Þá er líka viðbúið að við náum ekki að virkja þann auð sem í hinum nýju Íslendingum býr, að upp komi erfið félagsleg vandamál og samfélag okkar verði ekki eins viðfelldið og það gæti orðið. Þess vegna skiptir óendanlega miklu máli að við lærum að meta það sem hinir nýju íbúar hafa fram að færa og gerum allt sem í okkar valdi stendur til að þeim líði vel í sínum nýju heimkynnum. Besta leiðin til þess er að gera þeim kleift að njóta sín.



Íbúar fæddir annars staðar en á Íslandi

Fæðingarland  Fjöldi  Þar af ísl. ríkisborgarar

Danmörk  2.472  1.996
Pólland  1.950  223
Svíþjóð  1.692  1.424
Bandaríkin  1.529  1.128
Þýskaland  1.260  664
Filippseyjar  915  356
Noregur  913  636
Bretland  819  452
Júgóslavía  822  172
Taíland  715  241


Helstu heimildir aðrar en þær sem getið er í greininni:
Ronald Takaki: A Different Mirror: A History of Multicultural America, Boston, Little, Brown and Company 1993.

David Theo Goldberg (ritstj.): Multiculturalism: A Critical Reader, Oxford og Cambridge, Blackwell Publishers 1996.

Um stöðu og þátttöku útlendinga í íslensku samfélagi, álit nefndar um málefni útlendinga, menntamálaráðuneytið 1997.